Kentsel Rant Araştırması

3.1.9.7.Kentsel Rant Araştırması

Kentsel rantlar yerel yönetim planlamasında yerini almak zorundadır. 
Yani, planlamada incelenmesi, araştırılması ve analiz edilmesi gereken bir 
konudur. Büyükşehir yönetim anlayışı ile beraber il, ilçe kentsel yönetime 
dönüşüyor. Şimdiye kadar yerel yöntemler (başta belediyeler) kendilerine 
ayrılmış dar bir coğrafyada yoğun hizmet vermeye çalışıyor idi. Yeni düzenleme 
ile kırsal alan tamamen kentsel yönetime, planlamaya, mekânsal 
düzenlemeye açılmıştır. Artık geniş yönetim coğrafyasının her köşesi arsaya 
dönüşebilmekte, kıymet değer çılgınlığı ortaya çıkmaktadır. Birdenbire 
bilinmeyen (ama yönetimlerce bilinen) alanın planlanmasıyla değer uçurumları 
oluşacaktır. Kentsel rant da burada başlamaktadır.

Kentsel rant kavramının oluşumuna bakmak, plan açısından daha yerinde 
olacaktır. 
Baştan hemen belirtelim. Rant kavramına ekonomik veya ideolojik bakmak 
plancının dışındadır. Plancı, ranta kentsel üretim olarak bakar ve vaka, 
varlık olarak değerlendirir. Böyle bakınca üretim zinciri içinde bölüşüm, 
dağıtım yanıyla ilgilenir. Bu bakış açısı kentsel planlamanın katılımcı yöntemle 
yapılmasının bir sonucudur. Çünkü kentte ne üretilse bilinmeli ve 
toplumun ortak paylaşımına sunulmalıdır. 
Kentsel rantı besleyen rant kaynaklarına bakalım.

Kamu Malları

Devlete ait hazine malları, diğer kamu kurum kuruluş malları rantın ana 
kaynakları arasındadır. Bunların toplumun, çıkar gruplarının veya kişilerin 
yararına kullanımı plan kararları ile gerçekleşir.

Ortak Alanlar

Doğal alanlar, ormanlar, meralar, yaylalar, kıyılar, vadiler, boş alanlar 
ortak kullanıma açık alanlardır. Ancak bunlar toplum tarafından değil, 
kurum-kuruluşlarca yönetilir. Her ne kadar ilgili mevzuatları varsa da müdahale 
edilmektedir. Kalkınma veya gelişme adına hem devlet hem yerel 
organlar tarafından düzenleri bozulmaktadır. Yerel yönetim “sürdürülebilir 
gelişme” mantığı ile hareket ederek ortak alanları yönetmek zorundadır.

Tarım Toprakları

Tarım alanları (toprakları) mülkiyeti kime ait olursa olsun kalkınmaya 
feda edilmektedir. Toprak mevzuatı olmasına rağmen, toprak sınıflandırması, 
toprak planlaması yapılamadığından kolayca müdahale edilmekte, 
geri gelmemecesine dönüştürülmektedir. Kentlerde gerek mekânsal planlama, 
gerek stratejik planlama olsun mutlaka tarım alanlarına dair gelecek 
kararları almalıdır. Hukukun ışığında, sürdürülebilir anlayışla, ülkenin bekası 
kavramıyla olaya yaklaşmalı ve planlaması yapılmalıdır.

Kişisel Mülkiyet

Kişisel mülkiyetler mekânsal ve imar düzenlemeleriyle, kullanım kararlarının 
değişmeleriyle ranta dönüşebilir. Kişiler lehine toplum aleyhine gelişme 
olabilir. Kişi ile toplum yararı karşı karşıya geldiğinde toplumsal yarar 
feda edilebilir. Burada öncelikle hukuk, toplum yararı ve gelecek kaygıları 
ile hareket edilmelidir. Planlama üzerinde çalışması gereken bir durumdur.

Sektörel Düzenleme ve Planlamalar

Yerelde sektörel gelişme ve ona bağlı planlamalarda rant üretilir. Kalkınmanın 
somutlaşmış hali sektörel gelişmede gözlenir. Sektörel konuşlanmalar, 
büyümeler dengeleri de bozabilir. Yerelin geleceği olumlu veya 
olumsuz etkilenir. Burada yerelin yaptığı planlama devreye girmeli ve yönlendirici 
olmalıdır.

Sektörel büyümenin bir yönü de mekânsal büyümedir. Mekânların geleceği 
sektörlere feda edilmeden karşılıklı koruma-kullanım dengesi içinde 
planlanmalıdır. 
Kentsel Dönüşüm 
Kentsel dönüşüm dünyanın uyguladığı, başarılı sonuçlar aldığı bir kentsel 
uygulamadır. Uygulama yeri kentlerdir. Kentte canlandırılacak alanları, 
dönüşüm sağlama yöntemidir. Kentsel dönüşümünü, olumlu-olumsuz 
yönleri ile birlikte değerlendirilmelidir.

Kentsel dönüşüm düzenine getirilen temel eleştiriler.

  • Kente insan ve toplum göz ardı edilerek yalnızca fiziksel yaklaşılmaktadır
  • Kentsel dönüşümle doğan rant toplumla paylaşılmamaktadır
  • Kentsel dönüşümde ihtiyaç analizi yapılmamakta, öncelik ve önem 
    sıralaması yapılmamaktadır
  • Toplumla, katılımcı anlayış etrafında planlama yerine yönetimlerin 
    politik kararlarına bırakılmaktadır
  • Kentsel dönüşüm fırsatlarını ilgisiz alanlarda kullanarak kişi veya gruplara 
    rant sağlamaktadır.


Bu temel eleştiriler kentin geleceği üzerine yapılan eleştirilerdir. Planlama 
da geleceği çalıştığına göre, yaptıkları ile örtüşmektedir. Kentsel gelecek 
üzerine her faaliyet yerel planlamanın konusudur.

Kentlerin kendine özgü kentsel dönüşüm alanları vardır. Bunlar Planlama 
aşamasında bilimsel inceleme-araştırma yöntemleriyle tespit edilmeli, 
açıklanmalı, analiz edilmeli, plan için teklifler hazırlanmalıdır.