4.1.11. Yatırımlar Analizi

Klasik ayrım, yatırımları kamu, yerel, özel sektör şeklinde ayırır. Yerel kamu yatırımlarının artmasını ister. Bu tür yatırımlar, yerelin siyasal, sosyal, kültürel, toplumsal şartlarına göre zaman içinde değişir. Özel sektör yatırımları, sermaye yatırımlarıdır. Yerelde (kimi istisnalar hariç) sermaye birikimi oluşmaz. Sermaye dışardan beklenir. Dıştan gelecek sermaye ve yatırımcı kendi kuralları ile gelmek ister. Çok istenmesine rağmen sermaye ve yatırım yeterli gelmez, gelişmez.

Yerel yatırımlar yerel yönetimler tarafından yapılan yatırımlardır. Yerel yönetim kaynak yaratmada sıkıntı çektiklerinden, fazla yatırım yapamazlar. Daha çok dışardan kaynak aktarma, borçlanma yollarına giderler. Çabalarına rağmen büyük yatırım yapılamaz.

Geleceği tasarlayan stratejik plan kısıtlı kaynaklara dayalı yatırımlar üzerine kurulamaz. Hele yatırımların belirsiz oluşu, öngörülemeyişi işi daha da zorlaştırır.

Yatırımların gerçekleşme yönü de planlamaya ters düşmektedir. Döne-min politik anlayışı, baskı gruplarının baskısı gibi nedenlerle yapılan yatırımlar gelecek planlamasına dayanmadığından rasyonel yatırımlar sayamayız. Öyleyse çıkar yol geleceği planlayan stratejik planın öngörülerine ve eylem planına göre yatırım planlaması yapmaktır. Zaten stratejik plan eldeki kaynaklar, bütçe imkânlarını da içine alan yerelin güçleri, kapasitesi. Kaynakları, potansiyelleri üzerine kurulur. Plan kurgusu, akıllı, öncelikli, seçici, teşvik edici olduğundan iç ve dış kaynakları çeker. Projede olduğu gibi, yatırımlar, ilgili yer ve kaynaklardan tarandıktan sonra havuza atılır. Alanlara, sektörlere ve kurumlara göre gruplandırılır. Yatırımlar nasıl toparlanırsa toparlansın beş yolla incelenir.

Yatırımın Seyri

Yatırım kamu, yerel, özel sektöre ait olsun seyir izler. Geçmiş yıllardan beri gelen ve gelecekte de devam etmesine yatırımların seyri demekteyiz. Yerel yönetimlerde yatırımların seyrine geriye beş yıllık, ileriye beş yıllık bir projeksiyonla bakılmalıdır. Ortalama 10 yıllık bir dönemde izlenmesi yerelin gelişme-kalkınma seyrini ortaya koyar.

Yatırım Kapasitesi

Yatırımlar kamu, yerel, özel ayrımı yanında sektörlere göre de ayrılır. Sektörel yatırım birikimi yerelin yatırım kapasitesini oluşturur. Analiz yapılırken yerelde geçmişte yapılan faydası bugüne yansıyan yatırımlar hesaba katılır. (Mesela sulama yatırımları varsa planlamada yeni yatırım yerine mevcut incelenerek stratejiler geliştirilir. Yenilenme, onarım, büyüme vs. gibi)

Yerelin yatırım kapasitesi analiz edildiğinde geçmişten bugüne hangi alanların öncelikli olduğu ve kapasitesi ortaya çıkar. Gelecek planlamasında analiz edilen kapasite yol gösterici olur.

Yatırımın Gücü

Yatırım yalnızca kurum kuruluşlar eliyle yapılmaz. Yeni yatırımlar, organizasyonlar, işletmeler, daha çok girişimci gücü ortaya çıkarır. Öyle ise girişimcilik, teşebbüs gücü, yatırım kültürü, sanayi-ticaret birikimi gelişime açılan sosyal yapı yatırım gücünün temelleri kabul edilir.

Yerel düzeyde yatırım gücü inceleme ve araştırması ayrıca yapılmalıdır. Stratejik plan yapılırken yatırım gücü gelecek planlamasında belirleyici rol oynar.

Yatırım analizleri yaparken yatırımların fikir tartışma, istek aşamasından etüt, projelendirme, planlama, programa alma, (uygulamaya kadar ayrılan süreç) adımlarını bilmek gerekir. Stratejik planın katkısı süreçleri yönetmek,

hızlandırmak şeklinde olacaktır. Bu yönde stratejiler geliştirilmelidir. Yatırım analizinde, yatırıma dair süreçler, karar alma mekanizmaları, uygulama adımları da incelenmelidir. Yatırımların yerindeliği, zamanlaması, dar boğazları yine analize katılmalıdır.

Yatırım Etütleri

Yatırım etütleri, analizde önemli yer tutar. Yatırım etütleri olayın ekonomik yönüyle ilgilenir. Yerelde yatırım kapasitesi, yapılabilirlik, uygunluk, ekonomiklik, faydalılık yönlerinden bakar. Zaten bir yatırımın önceden etüt edilmeden yani fizibilitesi hazırlanmadan yapılması hâlinde büyük risk doğar. Ülkede pek çok yatırımın yerelle uyuşmadığı, kaynakların heba edildiği görülmektedir.

Yatırım etütleri uzmanlık

çalışmasıdır. Genelde ekonomik kuruluşlar tarafından yapılmaktadır. Yerelde yapılmış etütler varsa planda yararlanmak üzere analiz edilirler. Yoksa uzman kuruluş ve kişilere özel yatırım etütleri yaptırılır. Bunun için ciddi inceleme ve araştırma yapılmalıdır. Yatırım etütleri geleceğe yönelik çalışmalardır. Geçmişte yapılmış ise ondan yararlanılır. Yatırım etütleri yararlanacağı-kullanacağı yerelin kaynak ve potansiyellerini de ortaya çıkarır.

Yatırım Süreçleri

Yatırım tarama, yatırım süreçlerini taramadır. Stratejik planın temel hedefi olan yereli kalkındırma davası yerelde yapılan yatırımlarla ölçülmektedir. Yerelde yapılan yatırımlar da süreç gerektiren çalışmalardır. Yereli kalkındıran planın ele alacağı ve çözüm getireceği durum yatırım süreçlerini tespit, inceleme, analiz etme ve iyileşmeler getirmesi olmalıdır. Bu nedenle bir yandan yapılan yatırımlar taranır, analiz edilirken bir yandan da o yatırım yapan kurum-kuruluşların yatırım süreçleri analiz edilmelidir. Yerel alana yatırım sunan merkezi kurumlar, kamu kurum-kuruluşları, yerel yönetim kurumları, özel/yabancı kuruluşların yatırım süreçleri “süreç analizi” yoluyla işlenmelidir.