Stratejik Planlama

Stratejik planlama, stratejik yönetimin omurgasını teşkil eder. Plansız
bir yönetimden bahsedilemez. Planlamaya, stratejik yönetimin hareket
veya uygulama hâli diyebiliriz.

Stratejik planlama, kurumu bugünden tasarlanan geleceğe taşıma işini
yapar. Stratejik plan tanımlarını bir araya getirdiğimizde ortak yanlarına
ulaşabiliriz.

  • Orta veya uzun vadeli amaç belirlemek
  • Amaçlara uygun hedefleri belirlemek
  • Önceliklerini belirlemek
  • Stratejiler (amaç ve yöntem) belirlemek
  • Uygulama eylemleri belirlemek
  • Performans ölçütleri belirlemek
  • Kaynak ve bütçe belirlemek
    Stratejik plan, stratejik yönetimin bir parçası olmanın yanında sağladığı
    faydalar yönünden diğer planlara tercih edilmelidir. Planın getirileri aynı
    zamanda özelliklerini oluşturan plan getirilerine bakalım.
  • Plan süreçlerini planlar, yönetir
  • Çıktılara değil, sonuçlara odaklanır
  • Değişimi planlar
  • Geleceği kurgular
  • Katılımı sağlar
  • Dinamik, esnek, şartlara göre yenilenir
  • Ekip çalışmasına dayanır
  • Seçme ve önceliklendirme sürecidir

Stratejik plana amaç değil araç olarak bakmalıyız. Planı, bizi geleceğe
taşıyan bir yönetim aracı olarak görmeliyiz.

Yerel yönetimler hızlı değişim ve dönüşüm içindedir. Çünkü iç ve dış
çevre onları buna zorluyor. Stratejik plan değişimi ve gelişimi sağladığından
yerel yönetimlere en uygun planlama türüdür. Yerel yönetimlerin hızlı
değişimi yakalayabilmeleri için önceden amaç ve hedeflerini, ona ulaşacak
yolları belirlemeleri gerekir. Bunun yolu stratejik planlamadır. Bir taraftan
yerel yönetimleri stratejik plan yapmaya zorlayan nedenler varken, öte
yandan planlamayı engelleyen nedenler de var. Yerel yönetimlerde değişime
gösterilen direnç, planlamaya da gösterilmektedir. Bu dirençlere birlikte
bakalım.

  • Bürokratik kültür
  • Yönetim anlayışı
  • Baskılar
  • Katı bürokratik yönetim
  • Çıkar çatışmaları
  • Bilgiye dayanmayan yönetim
  • Lidere (başkana) bağlı yönetim

Stratejik plan yapmanın önünde engeller olsa da, yapmayı kolaylaştıran
güç ve dinamikler yine yönetimin kendi içinde vardır. Bunlar aynı zamanda
planın teminatlarıdır. Konu plan başarısı bölümünde ayrıntılı işlenecektir.
Stratejik planlar uygulanmak için yapılır. Plan uygulanması yerel yönetim
liderinin inisiyatifine bırakılmamalıdır. Bunun için içerde kurumsallaşma,
dışarda sivil inisiyatif dengesi kurulmalıdır.

Yerel yönetimlerde planlama kültürü zayıf olduğundan özgün planlar
yerine benzer planlar yapılmaktadır. Yerele özgün plan için mutlaka kurum
içi tecrübe rol almalı, toplum (paydaşlar) katılımı sağlanmalıdır. Şimdiye
kadar yapılan stratejik planların gücünü uygulama başarılarına bakarak
anlamak ve ölçmek gerekir.

1.9.1.Plan Hiyerarşisi
Yerel yönetimlerde uygulanan planlara bütün olarak bakmalıyız. Ne yazık
ki, yerelde plan bütünlüğü ve hiyerarşisi bulunmaz. Plan hiyerarşisine
bütün olarak bakıldığında şöyle bir seyir gözlenir.

Ulusal Kalkınma Planının amaç ve tedbirleri (uygulanmıyor)
Böle Kalkınma Planının amaç ve hedefleri (uygulanmıyor)
İl Gelişim Planının amaç ve hedefleri (çok az ilde plan yazıldı)
İl Çevre Düzeni Planının notları (kısmen uygulanıyor)
Yerel Yönetimlerin Stratejik Plan amaç ve hedefleri
(uygulama var ölçülmüyor)
Diğer planların yerele dönük amaç ve hedefleri
(uygulama ve koordinasyon sorunu var)

Bu durumda planların bilinirliği, sahiplenilmesi, uyulması zayıf kaldığı
aşikârdır. Yazılı metinlerde (mevzuatta) planların hiyerarşisi olmasına rağmen
uygulamada piramit tersine çevrili hâldedir. En altta olması gereken
uygulama planları en üstte ve en önemli konumdadır. Üstelik hiyerarşik üst
planlardan pek de yararlanarak plan yapılmaz. Plan hiyerarşisindeki bu tersine
durum, üst planların katılımcı olmaması ve yerele yer vermemesinden
kaynaklanmaktadır.

Yerelde il ve kent planları iç içe geçmiştir. Her iki alanı bütün görerek
hiyerarşik planlar yapılmalı ve uygulanmalıdır.

1.9.2 İl-İlçede Stratejik Planlama Yapımı
Ülkemiz illere bölünerek yönetilmektedir. İlde üçlü yönetim birimi üst
üste çalışır. Böylece il, hem genel idareyi, hem özel idareyi, hem de yerel
idareyi temsil eder.

İl genel yönetimi merkezin taşradaki örgütlenmesidir. Vilayet sistemi
genel yönetimin taşra koludur. İl özel idaresi, kamu ile halkın birlikte yönettiği,
özel yönetim şeklidir. Tüzel kişiliği, bütçesi, seçilmiş karar organları
vardır. Basamaklar vali, il encümeni, il genel meclisidir. İldeki yerel yönetim
tarafı belediye yönetimleridir. Büyükşehir belediyesi, il belediyesi, ilçe belediyesi,
belde belediyesi, mahalli idare birlikleri yerel yönetimi oluşturur.
İlin mahalli, müşterek ihtiyaçlarını karşılamak ve geleceği planlamak
üzere mekânsal nitelikli çevre düzeni planı yapılmaktadır. İllerde bu plan
tamamlanmıştır. Plan kararları diğer planları ve paydaşları bağlayıcıdır.
İl coğrafyası üzerinde bulunan valilik, il özel idaresi ve belediyelerin
kendi görev alanlarını kapsayan plan yaparlar. Bu planlar bir yönüyle hiyerarşik
görünse de bir birlerinden ayrı ve bağımsız yapılır ve uygulanırlar.
İlde planlama bütünlüğüne ve birliğine ihtiyaç duyulmaktadır.
İlin dengeli kalkınmasını sağlayan, bölge planıyla uyumlu il gelişme
planı yapılmalıdır. Ama çok az ilde yapılmıştır.

İl gelişim planı ve il çevre düzeni planı gibi iki üst planın altında yerel
yönetimlerin stratejik planları yer alır. Yerel yönetimler, alan yönettikleri
hâlde şimdiye kadar hep kurumsal plan yaptılar. Alana hitap eden gelişim
planı yapmaları daha doğru olacaktır.
İlçe, ilin altında bir yönetim birimidir. Tüzel kişiliği yoktur. En altta “İlçe
gelişim planı” kalkınma planlarında söz edilse de yapılmamaktadır.
Ancak, büyükşehirlerde ilçe belediyesi stratejik planının ilçe coğrafyasınıda
kapsayacağı ortada iken ilçe gelişim planının öncelikle yapılması
daha faydalı olacaktır.
1.9.3.Belediyelerde Stratejik Planlama
Belediye kanununa göre belediyeler stratejik planlarını beş yıllık seçim
dönemlerine göre yaparlar. İki plan dönemi ve tecrübesi yaşayan belediyeler
giderek deneyimlerini artırıyorlar. Hâlâ nüfusu 50.000’ in altındaki
belediyeler stratejik plan yapmıyorlar. Bu durum belediyelerde yönetim
ve planlama bütünlüğünü bozuyor. Akla şu soru geliyor. Küçük belediyeler
geleceklerini nasıl tasarlıyor, nasıl planlıyorlar? Eğer stratejik plan hem
yararlı hem de ihtiyaç ise nüfus ayrımı neden yapılıyor? Bu hatanın düzeltilmesi
gerekiyor.Belediyeler misyon, vizyon, amaç-hedeflerini ortaya koyan, çevreyi dikkate alan kaynak-gelir-hizmet dengesini gözeten planlar yapar. Plan kentin bütününü
kapsamalıdır. Bu yönüyle yapılan stratejik plan yetersiz kalmamalıdır.
Belediye başkanı, belediyeyi stratejik plana uygun olarak yönetir. Yapılan
araştırmalarda plana göre yönetim oranının düşük olduğu görülmektedir.
Stratejik planlama yerel yönetimlerde yeni bir yönetim anlayışı ve
yeni bir yapılanma istemektedir. Yani, stratejik yönetim istemektedir. Bunlar
sağlanmadan yapılan planlar başarısız olacaktır.

Belediyelerin yaptıkları stratejik planlar şimdiye kadar kurumsal nitelikte
yapıldı. Alan gelişimi planlaması yapılmadı. Yeni büyük şehir düzenlemesine
göre belediye sınırları il veya ilçe sınırına dönüştü. Böylece belediyeler
“alan yönetimi ve planlaması” yapmak durumundadır.

Yerel yönetimler planlama açıkları yaşarlar. Yerel planlamada karşımıza
dikkate alınması gereken ciddi açıklar çıkmaktadır. Artık yerel yönetimler
hem kenti hem de alanı yönetmektedir. Kent, kent dışı alan, ilçe, kırsal,
merkezi alan gibi birbirinden farklı yerleri bir havuzda planlama zorluğu
ortadadır. Açık da işin tabiatından doğmaktadır. Bu konudaki tespitlerimiz
sıralayalım.

  • Kent planlaması apayrı bir çalışma disiplinidir
  • Kent merkezli alan yönetimi ve planlaması yenidir ve tecrübesi oluşmamıştır
  • Kentin etrafından alt kentler (ilçe merkezleri) bulunur. Bunlar da kent planlaması ister
  • Kırsal alan planlaması kendine özgü yanları olan planlamadır. Kentlerden bağımsızdır
  • İl bütünlüğü coğrafi niteliktedir. İl içinde kentler arası birlikte dengeli gelişme yeni konudur
  • İlçeler arası dengeli kalkınma sorunu, kentleri de içine alacak şekilde yeniden çözüm beklemektedir
  • İl-ilçe hiyerarşisi büyükşehir belediyeleri arasında yoktur. Bunun planlamaya yansıması kestirilememektedir